Przywódcy mocarstw, które wygrały wojnę z Niemcami i były już tylko o krok od zwycięstwa w wojnie z Japonią, zebrali się w Poczdamie w składzie nieco innym, niż w czasie poprzednich spotkań. Zamiast zmarłego 12 IV 1945 r. prezydenta USA Franklina D. Roosvelta na konferencję przybył jego następca (a wcześniej wiceprezydent) Harry Truman, zaś obecnego z początku premiera Wielkiej Brytanii Winstona Churchila zastąpił 28 lipca  nowy szef brytyjskiego rządu, Clement Attlee. Tak więc jedynym politykiem, który brał w całości udział we wszystkich konferencjach "wielkiej trójki" był przywódca ZSRR, Józef Stalin.

Cele spotkania

Najważniejszym celem konferencji w Poczdamie było ustalenie trybu likwidacji skutków II wojny światowej, ostateczne zadecydowanie o losach Niemiec, a także opracowanie podstaw traktatów pokojowych i zasad organizacji powojennego świata - a zwłaszcza Europy. Uzgodniono sprawę reparacji i odszkodowań wojennych, jakie miały zostać wyegzekwowane od Niemiec. Na wniosek Stalina z bezpośredniego udziału w spłatach wyłączono Polskę obiecując, że w późniejszym okresie ZSRR przyzna Polsce 15 % swojej części odszkodowań.

Ustalenia w sprawie Polski

Zapadły ostateczne decyzje w sprawie terytorialnego kształtu Polski. Wielka Brytania i Stany Zjednoczone zgodziły się, by w zamian za przesunięcie - zgodnie z ustaleniami konferencji jałtańskiej - granicy polskiej na wschód, oddać pod zarząd państwa polskiego byłe terytoria niemieckie leżące na wschód od Odry i Nysy Łużyckiej, a nadto byłe Wolne Miasto Gdańsk i południową część Prus Wschodnich. Zamieszkali na tych terenach Niemcy mieli zostać przymusowo wysiedleni, zaś same te tereny nie mogły stanowić części radzieckiej strefy okupacyjnej w Niemczech.

Skończyć z Niemcami!

Najciekawszym aspektem konferencji poczdamskiej była dyskusja na temat powojennego losu Niemiec. Przywódcy uczestniczących w spotkaniu mocarstw dyskutowali kilka planów, idących w swych propozycjach niekiedy bardzo daleko. Oto niektóre z nich:

Jeszcze podczas wojny pewne koła przemysłowe w USA zaproponowały trwałe podzielenie Niemiec między Francję, Holandię, Belgię, Polskę i Czechosłowację - skutkiem czego Niemcy raz na zawsze przestałyby istnieć. Według innego planu państwo niemieckie należało zachować, lecz poddane miało być ono takiej kontroli, by nie mogło wyżywić więcej niż 40 milionów mieszkańców. Amerykański minister finansów Morgenthau proponował zniszczenie niemieckiego przemysłu i przekształcenie Niemiec w kraj rolniczy z jednoczesnym jego podziałem na trzy strefy. Najbardziej radykalną propozycją był tzw. "plan totalnej okupacji" zgodnie z którym państwo niemieckie miało zostać zlikwidowane, a jego ludność pozbawiona niemal wszelkich praw i zamieniona niemal w niewolników.

Plan "5 D"

Ostatecznie uczestnicy konferencji zadecydowali, że Niemcy zostaną podzielone na cztery strefy okupacyjne - radziecką, amerykańską, angielską i francuską, a także, że w ten sam sposób podzielony zostanie Berlin. Władzę w okupowanych Niemczech miała sprawować Sojusznicza Rada Kontroli, w skład której mieli wejść dowódcy odpowiednich armii okupacyjnych.

W odróżnieniu od ustaleń w sprawie Austrii postanowiono nie powoływać centralnego rządu niemieckiego, nie określono też, w jaki sposób taki rząd mógłby zostać powołany w przyszłości. Ustalono, że poziom stopy życiowej w Niemczech nie może przekraczać poziomu stopy życiowej w tych krajach ościennych, które najbardziej ucierpiały w wyniku okupacji hitlerowskiej.

Podjęto też decyzje w sprawie sporządzenia listy oskarżonych zbrodniarzy wojennych, a także w sprawie podziału między trzy wielkie mocarstwa niemieckiej floty wojennej i handlowej.

Całość poczdamskich ustaleń w sprawie Niemiec określana była często mianem "planu 5 D" - deklarowanymi przez uczestników konferencji celami tych ustaleń były bowiem denazyfikacja, demilitaryzacja, dekartelizacja, demokratyzacja i decentralizacja ustroju społeczno-politycznego w Niemczech.

Niedoszły traktat

Na konferencji poczdamskiej powołano ponadto Radę Ministrów Spraw Zagranicznych pięciu mocarstw - USA, Wielkiej Brytanii, Francji, ZSRR i Chin, której celem miało być przygotowanie traktatów kończących II wojnę światową. Do podpisania takich traktatów nigdy nie doszło.

25 VII Chiny, USA i Wielka Brytania ogłosiły osobną deklarację, w której wezwały Japonię do bezwarunkowej kapitulacji i określiły główne zasady mającego zapanować w niej po wojnie porządku społeczno - politycznego.

Barłomiej Kozłowski