W pierwszych latach po przewrocie obóz sanacyjny był często dość zaskakującym zlepkiem różnych grup i stronnictw politycznych. Bardziej wyrazisty kształt obóz ten przybrał dopiero przed wyborami parlamentarnymi w 1928 r. Powstał wówczas tzw. Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem - BBWR. Na jego czele stanął jeden z najbliższych współpracowników Józefa Piłsudskiego, Walery Sławek.

Bezwarunkowe poparcie dla Marszałka

Zgodnie z głoszonym przez Sanację hasłem walki z partiami BBWR nie był normalnym ugrupowaniem politycznym, ale komitetem wyborczym. W jego skład weszły bardzo różne grupy prorządowe - konserwatyści, monarchiści, część ludowców, działaczy PPS, a nawet skrajnie opozycyjnej wobec Piłsudskiego Narodowej Demokracji. Na czele bloku stanęli najbliżsi współpracownicy Marszałka, dawni oficerowie POW i Legionów, popularnie określani mianem pułkowników. Wszystkich tych ludzi łączyło jedno: bezwarunkowe poparcie dla Józefa Piłsudskiego i stworzonego przez niego systemu sprawowania władzy.

Program BBWR - u nie należał do szczególnie bogatych. Ograniczał się on właściwie do głoszenia haseł o konieczności "sanacji" ustroju państwowego oraz nadrzędności państwa nad społeczeństwem i jednostką. Według sanacji tworzone oddolnie przez społeczeństwo partie polityczne i wyłoniony przez nie w wyniku powszechnych wyborów parlament powinny być podporządkowane władzy wykonawczej i administracji. Był to więc program wprowadzenia w Polsce ustroju autorytarnego.

Przeciwko sejmokracji

BBWR gwałtownie występował przeciwko Sejmowi. W atakach na parlament celował zwłaszcza sam Józef Piłsudski. Działania, których celem było ośmieszenie parlamentaryzmu, nie ograniczały się wyłącznie do słów. W kuluarach sejmu - jako element nacisku - pojawiali się oficerowie, zdarzały się też pobicia przeciwników politycznych.

Wybory 1928

W wyborach, do których doszło 4 marca 1928 r. BBWR - mimo dokonanych przez podporządkowane władzy wykonawczej komisje wyborcze nadużyć - wypadł stosunkowo słabo. Na Blok głosowało 25 % uprawnionych. W wyniku przeliczenia tych głosów na mandaty BBWR uzyskał w 444 osobowym Sejmie 130 miejsc, zaś w 111 osobowym Senacie 46 miejsc.

Silną pozycję zdobyły partie lewicy i centrum - PPS, Narodowa Partia Robotnicza, Chrześcijańska Demokracja, Stronnictwo Chłopskie, PSL - Piast i PSL - Wyzwolenie. W nowo wybranym sejmie ugrupowania te miały 40 % mandatów.

Było to zbyt mało, by zagrozić pozycji Piłsudskiego, ale na tyle dużo, by sprowokować go do zmiany kompromisowej dotychczas polityki, jaką reprezentował powołany po wyborach na stanowisko premiera Kazimierz Bartel. W kwietniu 1929 r. Bartel został zmuszony do dymisji, a miejsce jego rządu zajął pierwszy z tzw. rządów pułkowników. Jego premierem został Walery Sławek.

Ostry kurs

Rozpoczęły się rządy ostrego kursu. W stopniu znacznie większym, niż uprzednio, zaczęto ograniczać prawa i swobody obywatelskie. Zaostrzono rygory wobec opozycyjnej prasy. Brutalnie tłumiono sejmową opozycję. Posłowie, którzy ośmielili się krytykować rząd byli usuwani z sejmu przez policję. Decyzje parlamentu były wymuszane  przez obecność uzbrojonych oficerów w gmachu sejmowym. Rządzący faktycznie Polską Józef Piłsudski w coraz bardziej obelżywy sposób atakował nie tylko samą opozycję, ale i system parlamentarny w ogóle.

Powstanie Centrolewu

Dyktatorskie zapędy Piłsudskiego zmobilizowały opozycję do zwarcia szeregów. We wrześniu 1929 r. partie lewicowe i centrowe - PPS, PSL "Piast", PSL "Wyzwolenie", Stronnictwo Chłopskie, Chrześcijańska Demokracja i Narodowa Partia Robotnicza utworzyły porozumienie. Ponieważ w jego skład wchodziły ugrupowania o orientacji centrowej i lewicowej, do porozumienia tego przylgnęła później nazwa "Centrolew".

Działacze Centrolewu atakowali rząd i samego Piłsudskiego w sposób równie brutalny, jak Piłsudski atakował opozycję. Kulminacyjny moment wojny między rządem a opozycją nastąpił pod koniec czerwca 1930 r., kiedy to przywódcy Centrolewu zwołali w Krakowie Kongres Obrony Prawa i Wolności Ludu. Jego cele nie ograniczały się już tylko do parlamentarnych manewrów.

Zgromadzeni na Kongresie przedstawiciele politycznego centrum i lewicy złożyli 29 VI 1930 r. oświadczenie, w którym stanowczo wezwali do usunięcia dyktatury Józefa Piłsudskiego i zagrozili, że na każdą próbę terroru ze strony władzy odpowiedzą siłą. .

Riposta władzy

Reakcja Piłsudskiego była brutalna. Marszałek kazał prezydentowi Mościckiemu rozwiązać sejm (co ten uczynił 30 VIII 1930 r.), zaś w nocy z 9 na 10 września 11 osobiście wskazanych przez Piłsudskiego parlamentarzystów zostało aresztowanych bez nakazu sądowego i osadzonych w twierdzy w Brześciu nad Bugiem. W następnych dniach aresztowano wielu pomniejszych działaczy Centrolewu, a także endecji i partii mniejszości narodowych. Uwięziono w sumie prawie 5000 osób.

Osadzeni w brzeskim więzieniu przywódcy Centrolewu byli traktowani bardzo źle. Przetrzymywano ich w nie ogrzewanych celach, maltretowano psychicznie,  głodzono, a niektórych również bito.

Wybory "brzeskie"

16 XI 1930 r. odbyły się wybory do Sejmu, którym prasa nadała ironiczne miano "brzeskich". Tym razem fałszerstwa wyborcze były już zupełnie bezkarne. W rezultacie wyniki głosowania okazały się bardzo korzystne dla obozu rządowego. W nowo wybranym Sejmie BBWR zajął 55 % mandatów. Wysokie poparcie dla BBWR - u wynikało jednak nie tylko z nadużyć, ale także z rzeczywistego poparcia wyborców. Zmęczone politycznymi walkami społeczeństwo postanowiło zagłosować na ugrupowanie, które w swej propagandzie zapowiedziało stworzenie silnego i stabilnego państwa.

Proces

Przed Sądem Okręgowym w Warszawie toczył się rozpoczęty 26 X 1930 r. proces 11 przywódców Centrolewu. Przeszedł on do historii jako Proces Brzeski. Na ławie oskarżonych zasiedli: Adolf Sawicki, Adam Ciołkosz, Stanisław Dubois, Mieczysław Mastek, Adam Pregier, Norbert Barlicki  Władysław Kiernik, Herman Lieberman, Wincenty Witos i Józef Putek. Oskarżono ich o to, że działając wspólnie i w porozumieniu przygotowywali zamach, mający na celu usunięcie przemocą istniejącej władzy, lecz bez zmiany samego ustroju państwa.

Zarówno aresztowania przywódców opozycji, jak i późniejsze postawienie ich przed sądem wywołały ogromne wzburzenie opinii publicznej. W rezultacie społecznego nacisku sąd, w okresie od końca listopada do końca grudnia, postanowił uchylić wobec oskarżonych środek zapobiegawczy w postaci tymczasowego aresztowania iprzez większą część procesu odpowiadali  oni z wolnej stopy.

Wyrok

Ostateczny wyrok mógł być w ówczesnych realiach tylko jeden - skazujący. 13 I 1932 r. warszawski sąd okręgowy uznał wszystkich (z wyjątkiem Adolfa Sawickiego) oskarżonych za winnych tego, że "w okresie czasu od r. 1928 do września 1930 po wzajemnym porozumieniu się, działając świadomie, wspólnie przygotowywali zamach, którego celem było usunięcie przemocą członków sprawującego w Polsce władzę rządu i zastąpienie go przez inne osoby, wszakże bez zmiany zasadniczego ustroju w Polsce, przy czym działalność ich polegała;

1. Na wywoływaniu i podniecaniu w masach nastroju rewolucyjnego

a) przez podburzanie do nienawiści przeciwko rządowi, do obalenia go przemocą, do nieposzanowania władzy, do niepłacenia podatków

b) przez dyskredytowanie władzy, ośmieszanie i wyszydzanie władz państwowych, przy czym akcja ta była prowadzona w prasie, na kongresach, zgromadzeniach, wiecach, zebraniach, oraz szerzona w odezwach i ulotkach

2. Na organizowaniu, szkoleniu i uzbrajaniu kadr rewolucyjnych

3. Na tworzeniu kierowniczej organizacji rewolucyjnej, występującej na zewnątrz pod nazwą centrolewu, która ułożyła plan przejęcia przemocą władzy, zwołała tzw. kongres krakowski, opracowała rewolucyjne uchwały przyjęte na tym kongresie, a 14 września 1930 r. (czyli już po aresztowaniu!) zorganizowali krwawe wystąpienia w 22 miastach, lecz zamierzonego zamachu nie dokonali z przyczyn niezależnych od ich woli wobec udaremnienia akcji przez władzę".

Oskarżonym wymierzono następujące kary: Lieberman, Barlicki i Kiernik po 2,5 roku więzienia, Mastek, Dubois, Ciołkosz, Pragier i Putek po 3 lata, Bagiński Babiński lata i Witos 1,5 roku więzienia. Jeden z członków trzyosobowego składu orzekającego, sędzia Stanisław Leszczyński, uznał, że działalność oskarżonych nie miała charakteru przestępstwa i złożył votum separatum, opowiadając się za ich uniewinnieniem.

Reakcja

Społeczna reakcja na wyrok w procesie brzeskim była gwałtowna. Sejmowa opozycja (nie tworząca od wyborów 1930 r. żadnego zwartego bloku) złożyła wniosek o wotum nieufności dla rządu, a także o powołanie komisji, której celem byłoby zbadanie sposobu traktowania więźniów brzeskich. Z oczywistych względów, oba wnioski zostały przez sejm odrzucone - przewaga BBWR była zbyt duża.

Wyroku w sprawie brzeskiej nie zmieniła też ani apelacja, ani kasacja wniesiona przez wszystkich oskarżonych - 5 X 1933 r. Sąd Najwyższy utrzymał w mocy wyrok sądu okręgowego bez żadnych zmian. W rezultacie pięciu oskarżonych odbyło karę, pozostali zaś udali się na emigrację - Liebermen i Pragier do Francji, a Bagiński, Kiernik i Witos do Czechosłowacji. Prokurator przy Sądzie Okręgowym w Warszawie rozesłał za nimi listy gończe. Przebywający za granicą dawni przywódcy Centrolewu wydali odezwę, w której podali przyczyny opuszczenia kraju. Wyrok w procesie brzeskim uchylony został dopiero przez władze Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie - 31 X 1939 r. Na mocy dekretu emigracyjnego prezydenta Władysława Raczkiewicza wszyscy skazani w procesie brzeskim zostali amnestionowani.

Bartłomiej Kozłowski

Zobacz także "Skarby Archiwów Polskich"

Oficerowie w Sejmie, Panie Prezydencie Rzeczypospolitej, 1929

Proces brzeski. Listy gończe, odezwa i korespondencja pomiędzy jednostkami Policji Państwowej, 1933